گروه ها

قلعه ها

قلعه یا دژ در گذشته، یک ساختمان مستحکم بوده که در طول سده‌های میانی توسط نجیب‌زادگان در اروپا و خاورمیانه ساخته می‌شده است. اندیشه بنا کردن قلعه با مسأله ی دفاع پیوسته است. از قلعه به هنگام جنگ‌ها استفاده می‌شده و مردم تا زمانی که بیم حمله دشمن وجود داشته در درون دژ می‌ماندند و معمولاً در درون آن آذوقه زندگی برای چندین ماه موجود بود.

قلعه‌ها را در همه دوره‌ها، در دورافتاده‌ترین و مرتفع‌ترین نقطه بنا می‌کردند تا به سبب وجود شیب‌های تند تپه یا کوه، دستیابی به آن دشوار باشد و مدافعان نیز در بالا قرار گیرند و از لحاظ دید مسلط باشند. معماران قلعه توجه داشتند که انبارهایی برای نگهداری آذوقه و دام در نظر بگیرند تا در مواقع ضروری و طولانی شدن مدت محاصره، مردم و ارتش بتوانند آذوقه کافی برای ادامه مقاومت و تامین امور معیشتی داشته باشند.

بسیاری از قلعه‌ها در اصل از گل و چوب ساخته شده بودند، اما بعدها با کمک سنگ قدرت تدافعیشان افزایش یافت.

تاریخچه ساخت و کاربرد قلعه ها

قلعه‌های اولیه اغلب از امکانات دفاعی طبیعی و عوارضی مانند برج‌ها استفاده می‌کردند و بر روی یک برجک دفاعی مرکزی استوار بودند. در اواخر سده ۱۲ام و اوایل سده ۱۳ام پدافند قلعه‌ها به پیشرفتی علمی دست یافت. این پیشرفت با تأکید بر شلیک از جناحین موجب گسترش برج‌ها شد.

اگرچه اروپاییان در سده ۱۴ام به باروت دست یافتند، اما چنین دست‌آوردی تا سده ۱۵ ام و هنگامی که توپ‌خانه‌ها به قدری توانمند شدند که از دیوارهای سنگی فراتر روند، به طور چشمگیری قلعه‌ها را تحت تأثیر قرار نداد. درحالی که در سده ۱۶ام ساختن قلعه‌ها ادامه یافت، تکنیک‌های جدید شلیک توپ آن‌ها را به مکانی نامطلوب برای زندگی تبدیل کرد. درنتیجه، قلعه‌ها رکود یافتند و با قلعه‌های توپخانه‌ای که هیچ نقشی در حکومت مدنی نداشتند، جایگزین گشتند.

قلعه‌ها از آن پس به عنوان اقامت‌گاه‌ها و مظاهر قدرت اهمیت یافتند. یک قلعه علاوه بر اینکه می‌توانست به عنوان یک سنگر یا زندان عمل کند، قادر بود مکانی برای سرگرمی یک شوالیه یا لرد و همراهانش باشد. با گذر زمان، از آن‌جا که ظاهر و اندازه دژ به مظهری از اعتبار و قدرت ساکنانش تبدیل شد، زیبایی‌شناسی طراحی قلعه‌ها اهمیت فراوانی یافت.

ریشه‌شناسی واژه قلعه

قلعه واژه ای ترکی از ریشه قالاماق و قالماق (روی هم نهادن و ماندگار شدن)می باشد.  از واژه های نزديك آن، قالاق به معنی هيزم يا سوخت روي هم چيده شده جهت استفاده در اجاق ها و تنورهای سنتی را می توان گفت که هم كنون هم در تركي وجود دارد.

آشنایی با قلعه ها

قلعه مارکوه که از بناهای دوره اسلامی به حساب می‌آید، در دوره‌های مختلف اسلامی، به عنوان پایگاه نظامی در مقابل تهاجم دشمنان مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

1397/07/21 17:17:53 0 نظرات 0
گروه(ها):

قلعه چالشتر یا قلعه خدا رحم خان، اثری باشکوه از نظر معماری و هنری حجاری در ایران، در سال ۱۳۲۳ قمری (دوره قاجار)،  احداث شده است.

1397/07/21 16:14:16 0 نظرات 0
گروه(ها):

قلعه رودخان یا قلعه حسامی، قلعه ای تاریخی است که ۲٫۶ هکتار مساحت و ۶۵ برج و بارو و دیواری به طول ۱۵۰۰ متر دارد.

1396/12/09 19:49:37 0 نظرات 0
گروه(ها):

قلعه الموت یا قلعه حسن، مقر حسن صباح، یکی از قلعه های تاریخی ایران است. عمده شهرت دژ به علت فعالیت‌های نظامی-امنیتی حسن صباح در آن بوده‌است.

1396/12/09 16:17:42 0 نظرات 0
گروه(ها):

قلعه فین بر روی تپه ای مرتفع قرار دارد و قدمت آن را از روی سفال‌های بدست آمده می‌توان به قرون میانه اسلامی (دوره ایلخانی و تیموری) نسبت داد.

1396/10/08 02:18:18 0 نظرات 0
گروه(ها):

میمون قلعه در دوره آل بویه به عنوان قلعه نظامی استفاده می‌شده است و به شکل یک تپه باستانی در جنوبی‌ترین بخش شهر قزوین قرار دارد.

1396/09/19 00:54:31 0 نظرات 0
گروه(ها):

قلعه سلاسل شوشتر دژی است بسیار بزرگ که نقش دفاعی از شهر شوشتر داشته‌است، علاوه بر آن مرکز کنترل نهر داریون و همچنین محل استقرار والی خوزستان نیز بوده است.

1396/08/30 16:17:29 0 نظرات 0
گروه(ها):

قلعه جلال الدین شهرستان جاجرم مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است که در سده های 7-6 هجری ساخته شده است.

1396/08/26 20:25:29 0 نظرات 0
گروه(ها):

قلعهٔ نصوری به «قلعه شیخ» نیز مشهور بوده‌است و متعلق به اوایل دورهٔ قاجاریه است. ساخت قلعه به امر شیخ جبار نصوری درحدود ۱۸۰ سال پیش انجام یافته و معمار آن علی اصغر شیرازی بوده‌است.

1396/08/19 15:31:24 0 نظرات 0
گروه(ها):

قلعه ضحاک با بیش از 3000 سال قدمت بر فراز کوه منفرد، از مکان‌های مهم اقوام اشکانی (پارت) و ساسانی بوده است.

1396/08/07 18:18:46 0 نظرات 0
گروه(ها):

بنای نخستین این قلعه بهستان منسوب به دوره ساسانی است اما در دوره اسلامی و سده‌های ۵ تا ۷ هجری مورد استفاده بوده است.

1396/08/02 12:56:10 0 نظرات 0
گروه(ها):

قلعه قمچقای یکی از بناهای تاریخی و باستانی استان کردستان است.

1396/07/28 14:36:23 0 نظرات 0
گروه(ها):

قلعهٔ کلات اهرم یکی از قلعه‌های تاریخی منطقه‌است، و به زائر خضرخان تنگستانی منسوب است.

1396/07/28 14:32:10 0 نظرات 0
گروه(ها):

قلعه فلک الافلاک یا دژ شاپورخواست قلعه‌ای تاریخی در مرکز شهر خرم‌آباد در استان لرستان است. فلک‌الافلاک با نام قلعه دوازده برجی هم شناخته می‌شود.

1396/07/28 14:22:14 0 نظرات 0
گروه(ها):

قلعه والی (موزه مردم شناسی ایلام) یکی از آثار دوره قاجاریه است که در سال ۱۳۲۶ هجری قمری ساخته شده‌است.

1396/07/28 14:16:49 0 نظرات 0
گروه(ها):

ویژگیهای رایج قلعه ها

بیشه کوچک: بیشه کوچک تپه‌ای خاکی است که بالای آن مسطح می‌باشد. بیشه کوچک اغلب ساختگی می‌باشد، اگرچه گاهی اوقات با یکی از ویژگی‌های طبیعی چشم‌انداز ترکیب می‌شود.

حیاط بیرونی و محاط: حیاط بیرونی، یک محوطه مستحکم است. این یکی از ویژگی‌های رایج قلعه‌ها می‌باشد و اکثر آن‌ها حداقل یک حیاط بیرونی دارند.

برجک دفاعی: برجک دفاعی برجی عظیم است و قبل از رواج دفاع متمرکز، تدافعی‌ترین نقطه قلعه بود.

دیوار حایل: دیوارهای حایل دیوارهایی دفاعی هستند که حیاط بیرونی را محصور می‌کنند. آن‌ها باید به قدری بلند باشند که نتوان به راحتی با استفاده از نردبان از آن‌ها بالا رفت، و به اندازه‌ای ضخیم باشند که در مقابل بمباران سلاح‌های محاصره که از سده ۱۵ام به بعد شامل باروت توپخانه می‌شدند، مقاوم باشند.

اتاق نگهبان دروازه: در هنگام دفاع، اغلب ورودی ضعیف‌ترین بخش بود. برای غلبه بر آن، اتاق نگهبان دروازه توسعه یافته بود تا به افراد داخل قلعه اجازه دهد که جریان و رفت‌وآمد را کنترل کنند.

خندق: خندق چاله‌ای بزرگ و شیبدار بود که هم می‌توانست خشک باشد و هم پر از آب. هدف آن دو قسم بود؛ جلوگیری از رسیدن تجهیزاتی مانند برج شکاف به دیوار حایل و جلوگیری از، از زیر تخریب شدن دیوارها.

سایر ویژگی‌ها: کنگره‌های بالای دیوارها، هردنجس (سازه‌هایی چوبی بودند که دربالای دیوار قرار می‌گرفتند)، درزپیکان‌ها، دروازه زندان و ...

قلعه های ایران

آغاز خانه‌سازی بشر همواره با اندیشه دفاع در برابر دشمنان همراه بوده است و قلعه‌ها مظاهر بارز اندیشه دفاعی انسان هستند. از یک بنا ممکن است استفاده‌های گوناگونی شود. از قلعه نیز در موقع آرامش و صلح به عنوان کاخ استفاده می‌شد.

بزرگترین و مستحکمترین قلعه‌هایی که در ایران بنا شده، متعلق به فرقه اسماعیلیه است. این قلعه‌ها در بلندیهای رشته کوه‌های البرز بنا شده‌اند. در قرن دوازدهم هجری ایجاد قلعه در گذرگاه‌ها به شیوه گذشته متوقف شد و پاسگاه‌ها و سربازخانه‌هایی به شیوه جدید احداث گردید. همچنین در کرانه خلیج فارس قلعه‌هایی با سبک معماری غربی ساخته شد

معماری و مصالح مورد استفاده در قلعه های ایران

با توجه به تقسیم بندی قلعه های ایران به دو نوع جلگه ای و کوهستانی، مصالح ساختمانی آنها نیز متفاوت است.

قلعه های جلگه ای: طرح اصلی قلعه های جلگه ای مربع و یا مربع مستطیل است که در چهار گوشه آن برج های مدور برای دفاع ساخته شده اند. مصالح این قلعه ها خشت و گل است و به ندرت از آجر و گچ استفاده شده است.

دیوارهای این قلعه ها چینه است یا با خشت های قطور ساخته شده است و برای استحکام آن، قطر و ضخامت بعضی از بارو ها به چهار متر هم می رسید. اطراف بعضی از این قلعه ها خندق حفر می کردن و برای رسیدن به قلعه از پل های متحرک بهره می گرفتند.

قلعه های کوهستانی: قلعه‌ها در صعب العبورترین بلندیهای کوهستانی بنا می‌شدند و چون طرح و نقشه‌ای از پیش آماده نداشتند، طراح یا معمار حصارها، برجها، اتاقها و ورودیها را با توجه به موقعیت طبیعی صخره‌ها، احداث می‌کرد. به این علت اغلب قلعه‌های کوهستانی دارای طرح هندسی مشخص نبودند.

مصالح دژهای کوهستانی را معمولا از سنگ های بدون تراش نظیر سنگهای کوه یا رودخانه همراه با گچ غربال شده فراهم می کردند. در زیردست دژهای کوهستانی پرتگاه های عمیقی تعبیه شده است. درقسمت انتهایی برج ها و بعضی مواقع، باروها، کنگره هایی ست که مخصوص کمانداران بوده است تا بتوانند از شکاف کنگره ها دشمن را هدف قرار دهند.